Voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) trad ik al een aantal keer op als extern adviseur op het gebied van archeologisch leer. Een van mijn recente opdrachten betreft de nieuwe leervondsten uit het beroemde Palmhoutwrak (BZN17). Dit unieke scheepswrak uit de 17e eeuw levert nog altijd fascinerende inzichten op, en ik draag met trots bij aan het ontsluiten van deze verhalen voor toekomstig onderzoek en publiek.
Ludolf Bakhuizen, Nederlandse schepen op de rede van Texel; in het midden de ‘Gouden Leeuw’, het vlaggeschip van Cornelis Tromp, 1671. Rijksmuseum SK-A-8
Op de bodem van de Waddenzee, vlakbij Texel, ligt een uitzonderlijk scheepswrak: het Palmhoutwrak (Burgzand Noord 17). Dit zeventiende-eeuwse schip, genoemd naar de vele stammen palmhout aan boord, geeft een ongekende inkijk in de rijkdom van de Gouden Eeuw. Eind mei 2024 is de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) gestart met aanvullend onderzoek naar de omvang en de staat van het wrak.
Met geavanceerde technieken, waaronder een 3D subbottom-profiler, werd onderzocht hoe gaaf het wrak nog is. Ook worden er proefsleuven gegraven om de constructie beter te begrijpen. Het doel? Inzicht krijgen in hoe dit bijzondere erfgoed het best voor de toekomst behouden kan worden. Na het onderzoek is het wrak opnieuw afgedekt om het te beschermen tegen erosie en verstoring.
Het wrak wordt afgedekt tegen erosie en verstoring.
Het Palmhoutwrak is een tijdcapsule vol objecten uit een verloren wereld. Eerder al werden in het wrak, behalve het hout waar het wrak naar vernoemd is, onder meer een unieke, prachtig bewerkte collectie zeventiende-eeuws textiel met bijbehorende gebruiksvoorwerpen gevonden. Absoluut topstuk is een bijna intacte zijden jurk die nu te bewonderen is in een speciaal voor de jurk vervaardigde vitrine in Museum Kaap Skil. Maar minder bekend zijn de leervondsten die eveneens uit het wrak naar boven zijn gehaald en beschreven zijn in het rapport Wereldvondsten uit een Hollands wrak. Behalve tweeëndertig boekbanden zijn er enkele schoenen en tal van schoenfragmenten gevonden.
Bij het aanvullende onderzoek van 2024 naar het Palmhoutwrak zijn opnieuw leerfragmenten gevonden. De leren boekbanden worden onderzocht door Herre de Vries van Restauratie Nijhoff Asser. Onderzoek naar en rapportage over de overige leerfragmenten is aan Waardevol d’Ing toegekend.
De eerste fase van de werkzaamheden, identificatie van de leerfragmenten, heeft al in april plaatsgevonden ten huize van restauratieatelier Restaura in Heerlen. Hier worden alle voorwerpen uit het wrak geconserveerd zodat ze ook boven water goed bewaard zullen blijven. Voor het leer betekent dit dat het geïmpregneerd wordt met Polyethyleenglycol (PEG), een beproefd middel om archeologisch leer te behoeden voor degradatie. Zowel bij het droogproces van nat als droog archeologisch leer, maar ook bij de behandeling met PEG, krimpt het leer enigszins. Daarbij kunnen bijvoorbeeld naaigaatjes dichttrekken. Het is dan ook van belang om de leren voorwerpen en fragmenten zo snel mogelijk te bestuderen, te meten en te documenteren zodat eventuele belangrijke gegevens veiliggesteld worden.
In de komende maanden worden de resultaten verder bestudeerd en gedocumenteerd. De eindrapportage met betrekking tot alle nieuwe vondsten wordt begin 2026 door het RCE gepubliceerd.
